اولین اشاره ها به مراسم یلدا مربوط به دوران پیش از زرتشت است
یعنی شب زاده شدن ایزد مهر.
ایزدی که خورشید گردونه اوست. هنگام رواج آیین مهر در اروپا، مراسم
شب یلدا با شکوه هرچه تمامتر برگزار می شد. هنگامی که مسیحیت از
کشتار بی رحمانه پیروان مهر، در اروپا رواج یافت، اولیای دین پی بردند
که برانداختن برخی سنتها و آیین ها مهر غیر ممکن است. از این رو شب
میلاد ایزدمهر را به میلاد مسیح در 25 دسامبر بدل کردند. فاصله
مختصری که میان این دو جشن وجود دارد، حاصل اشتباه در محاسبه
تقویم است. در حقیقت میلاد مسیح همان شب یلدای پیروان مهر است که
در ایران نیز گرامی داشت آن با رواج دین زرتشت از میان نرفته ، هنوز
نیز مردم آن را بزرگ می دارند. رومیان نیز این شب را ناتالیس انویکتوس
یعنی روز تولد مهر شکست ناپذیر می نامند و آن را گرامی می دارند
نور،روز و روشنايي خورشيد،نشانه هايي از آفريدگار بود در حالي که شب
،تاريکي و سرما نشانه هايي از اهريمن. مشاهده تغييرات مداوم شب و
روز مردم را به اين باور رسانده بود که شب و روز يا روشنايي و تاريکي
در يک جنگ هميشگي به سر مي برند.روزهاي بلندتر روزهاي پيروزي
روشنايي بود درحالي که روزهاي کوتاه تر نشانه اي از غلبه تاريکي.
براي در امان بودن از خطر اهريمن،در اين شب همه دور هم جمع مي شدند
و با برافروختن آتش از خورشيد طلب برکت مي کردند.
آيين شب يلدا يا شب چله، خوردن آجيل مخصوص ، هندوانه، انار و
شيرينی و ميوه های گوناگون است که همه جنبه نمادی دارند و نشانه
برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند. در اين شب هم مثل جشن
تيرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و
شکستن گردو از روی پوکی و يا پری آن، آينده گويی می کنند